KA ṬAWNGṬAINA NGHIL AM AN TA?

Khawvêl pumpuia Hmar haiin nitin chanchinbu suok ei nei sun chu Hmasawnna Thar chanchinbu hi a ni a. Thlazîng 10, 2021 a suok ei chanchinbu fethlengin ei mithiem suongtawlawl L. Keivom in, 'KA LUNGKHAM RÛK' ti thupui hmangin thusep a hung ziek a. Tiem a manhla in ngaituo ding tam tak a mi pêk sa bawk. Ka tiem zo chun hun iemanichen a'nthawka a rûk taka ka lo lungkham ve, lungril lairila lo in innghil ta chu a hung kei ṭhanga. Chuonghai chu, Hmar ṭawng hmang hai hi literature ro tling lekhabu le ei pi le puhai chanchin suina lekhabu râwn ding le rawn tlâk ei nei mumal naw hi a nih. A pahnina a chun, Hmar ṭawng hmang hai ei thu ziek nuom dân le ziek dân kalhmang hi a nih. 

Ama, ziektu ropui L. Keivom hi Hmar tawng hmang el chau nilo, zohnathlak hai laia chun a mikhuol naw hle el. Mi thiem hmasa a nina el khêla a thu thiemna le a hrietna inthûk tak lei hin zoram khawvela a bûk a suk rik pha hle a. A thu ṭhet dar hai  le a kamchim hin tuihnâng a pai hlaka. Literature buzâwla dangchar hai a hnêm a. Tu chena a hrietna le a thiemna pârzû ei la tlân tak chu a ni ti inla ei hril suol ring a um nawh. Kei khawm a kutziek lo hmelhriet pha ve a kan ngaia, Tuolbuol 31, 2020 khan facebook messenger fê thlengin kan inbiek thut el chu lawmna le mak ti na'n ka sip a. 'L. KEIVOM IN AMI PHONE' ti thusep ka ziek pha ta hiel a nih. Chu tieng chu hun sien, a hrietna zau zie Upa Dr. Lalzakung in a hril hin a suk chieng âwm ie, 'No subject under the sun is alien to him' tiin la dittawk ve phawt el ei tih. Tluklo rim nam Pu L. Keivom, a thlahai chu sukpungin um pei raw hai seh!

A ni ngei, Hmar hai hi literature khawvela ei ngirhmun inhnuoi zie le ei pasiet zie chu thlasiet um tak a nih. Hmar Literature Society (HLS) khawmin ei ngirhmun hi hre in ṭhang la thar inla, lekhabu râwntlak tam tak ziek le inlet hi uor thar inla nuom a um hle. L. Keivom ngei khawm hin ei ngirhmun chu a hrietchienga, a tlâng insampui rawp hlak khawm a nih. Ei ṭobul,  nunphung le pi pu suotlâng chipchier le fel taka inziekna lekhabu râwn ding lem chu ei nei mumal naw a, a um sun khawm zuk hmu el ding a vâng ta hle, ngaimaw um tak chu a ni hrim a nih. Hmar chanchin ei hril zâta ei hril rawp hlak le ei thulâkna tak  pakhat chu Hranglien Songate in a ziek, 'HMAR HISTORY' hi a ni ring a um. Hi lekhabu hlak hi ama, L. Keivom a thuziek dang dang hai a'nthawk ei thlîr chun bel chieng a dâwl naw zie chu a thuziek ngeiin a letkhup nawk hlaka. Hi chau nilo, lekhabu dang dang ei history le culture le inzawma lekhabu (ama  inhnamhnawi ve nawna am ei ti ding?) hai hi chu a hril hnuol pei hlak ti thei dingin a um bawk. A'ndik zo nawna le belchieng an lo dâwl nawna khawm chu a um ni ngei a tih.

Ei hnamin lekhabu ro tling le râwn tlâk, inchûklaihai khawmin ei isawr pei ding, abîktakin ei history le nunphung bêlchieng dâwl takel chu ama a hre tak le thiem tak ngei hin mi hung thursuok pek sienla chu lawm um ngawt a tih. Tlâwma hrietna nei ve met le inhnikna nei hai ta ding lem chun ama um sûng hin chu tukhawma tienthu hlui hi an sui ve dân anga ziek ngam tak tak an um ring a um nawh. Asanchu, ka lalram ti ni âwm taka a khak fuk hi hriet ding an um nuol ta leiin. Khawkhat bawngchal ngeng ang elin, a thu mi khêng hi a dawngsawngtu ta ding chun a na fuk hlak niin an lang. A hrietna zau em em vei le 'literary criticism' pêk dân hi a thiem thei naw am a thiem tum lo ti chu ngaituona buoi um tak a ni tah. 

Ka lo lungkham ve pahnina chu Hmar ṭawng ei ziek dân ah hnam tlawmte chau ei inkhuongruol theinaw hi a nih. Ei ṭawng ziek dân le literature tienga mawphurtu le hmalatu bîk chu Hmar Literature Society (HLS) hai hi an nih. Inhma laia Bible, hlabu le lekhabu dang dang sut hai ei en chun hawrawp ziek dân thu ah inang tlâng pûtin ei fe pei a. Hun iemani chen a'nthawk (a hung inṭan hun chie ka hriet nawh)  khan hawrawp ziek dân thu ah dit dân le pâwm dân a hung indang tah a. Chu hripui chu tu chena Hmar ṭawng ziek hlak hai buoina tak chu a ni tah. A pawi takzet! HLS in a pawm dân ang nilo, 'Ṭ' ai a 'Tr', 'Aw' ai  a 'O' hmang a hung ni tah a. 'Aw' aia 'O' hmang ei ti lai zing hin 'O' le 'Aw' hi buoi nuka a hmang kawp hmu ding a um bawk. Entirna dingin, 'pawimaw' ti hi ziek dan pangngai le indik ei hmang tlanglâwn a ni a. Amiruokchu, tulaia ei hawrawp hmang dân kalhmang thlaktu hai chun 'poimaw' tiin an ziek nawk ang lawi si. Ei hawrawp 'J' le 'Z' an hmang dan khawm hi buoi um tak chu a nih. Hieng ang ziek dân danglam hmang lârtu, a chal ngeng chu L. Keivom hi a ni a. A beifatuhai khawmin ringumtakin an hmang zing ta bawk. A lekhabu ziek hmasa hai le ZORAM KHAWVÊL 1-8 (Duhlien ṭawnga ziek) a ziek hai ei en chun 'tr' a hmang hmu ding a um naw a, 'aw' ai ah 'O' a hmang hmu ding a um bawk nawh. Chuleiin, hieng ang hawrawp ziek dân hi iengtik huna inthawk khan L. Keivom lungrila hung insieng am a na? Vantirko Lucifer kha  Pathien neka chunghnung a tumna chapona suol kha khawlaia inthawka hung am a na ti ei hriet naw ang bawkin hi hung inṭan dân khawm hin ngaituona a sukbuoi hle tah. 

A hawrawp ziek dân el nilo sapṭawnga thil hming hai ei ṭawng lama a ziek hlak dân hai khawm hi a ni buoina belsatu chu. Mizorama ziektu inlar fam tah, Mafaa Hauhnar in ZORAM KHAWVÊL- 5 chung chang a thlirna thu ṭhenkhat hi ei thu chai a chieng nawk zuolna dingin zuk haw vat ei tih.

"Lekhabu ziah lamah hian a kut a rang ta lutukin a thar hlâwk ta mah mah a, a fîmkhur sêng lo te pawh a ni kawngkhat ang, ani leh ni lo ang takin rahbi a rap tleu ngun mah mah." (Thlaler Aurawl p- 192)

"Zoram Khawvel kâwm hma leh hnung inkara ka mit kap tluanchhuaktu chu a thu chheh kara Sapṭawng thumal a zeh leh a ziah dan hi a ni. Hetah hian kalphung zawm bik a nei lo hrim hrim a ni ber. A hnu zui duhte tan pawha chhui ngaihna awmlo khawpin a hniak a pherh veng vung mai. A phêk hmatâwng aṭangin han hma phei ila: "Zaiawn" tih i hmu anga, a tih thîkin "Zerusalem" ti ve dâwn rawk la, "Jerusalem" a lo tihsan leh daih che'ng a. A piah lawka "Zentel" tih i hmu le ang. "Zuda" ti ngeia i rin kha a rawn ti - "Juda" chawp leh chilh si ang. A thlarau thawh dân azirin a changin mission a ti a, chang leh misawn a ti a, "tirh hna" a ti râwl nên. Chutiang chuan: "Sekhon", "Second", "Catholic-Katholik, Amerika, Afrika a ti a. "Turkey" erawh chu a ti "Tarki" (ring!) êm lo ve. Tlawhna ṭumhmun tih mai tur "erpâwt" han tih te, haijek, pawlisi, tempawrari tih leh a chekawite hian kan ṭawng a tihphuisui tâkna ka hre pha ve hlek lo mai". (Thlaler Aurâwl p-193)

Hieng hi thil um dân a ni tâk leiin, diktaka hril chun maw Pu L. Keivom. Hieng ang hawrawp ziek dân thua i lungril i hung thleng lei hin ṭhang thar lai hin i bûk a rik zo ta naw a, i hâng na a da tah! A ser laia a mei ti ang ela NEIGM buoina hril le ziek a ni phâta 'Coleman Factor' i ti hlak ang khan, ṭawng ziek dân thu inkawkal nuk ta hi hril a ni pha leh, 'Keivom Factor' la ti ve  ngei an tih. Ṭhangthar tamtak hai lung i dum zo ta naw tlat leiin...

Chun, sêlna tamtak kara literature society thuoituhai, ṭawng ziek dân thua huoisen taka in ngirhmun inphet loa in la ngir zing ngamna leiin inzana chibai ka bûk cheu. Sailo lal lungphun an hril ang el in dettakin ngir sunzawm pei ro. In hnunga ngirpuitu cheu Baal hmaa la dingṭhathuon ngailo tam tak kan la um a nih. 

Tiemtu dittak, hi thusep ziektu hi tu am a ni a? L. Keivom khak le sawisêl dingin iem a nih? Hnam ta dingin iem thaw suok a nei ve tah? tiin lungrila indawnna khawm i lo pai kêk el thei. Chanchin suong ding le ngainuomum tak ka nei ve naw a, hnam ta ding lem chun thaw suok ka nei naw nasa nâwk zuol. Kei Sema Faihriem, Hmar Maulien a pieng, mi naran ve el hin ka lo lungkham ve thil hai chu kam zalênna changchawiin ka hung phuong suok vê el a ni ti mi lo hre pek hram rawh! Ka lâwm ie...

Riekmaw Cabin

Thlazing 10, 2021