KA ṬAWNGṬAINA NGHIL AM AN TA?

Vawi tamtak ka lungrila ka lo inbuonpui hlak le ka ngaituona hluo rawp hlak tu chu; ei nû (Hmar) ṭawng nêka sâp ṭawng (English) ngaisângna nun ei hnama a hluor ta  bêk bêk hi a nih. Ka lungrila sâwttak ka lo invawi ve chu, Thlado 10, 2021 khan ei chanchinbu hlutak fe thlengin Pu (Rev) Rosung Sinate in, 'HMAR ṬAWNG HI A THI MÊK' tiin thusep ṭhatak a hung ziek suoka. A tupa le an inbiekna chanchin anthawk ngaituona huong suok peiin, hieng ang thusep ngaituo zawm ṭûl le pawimâw a hung thur suok hi a ropui hle. Hi thusep a thupui ka hmu le inruola ka lungrila hung um nghal chu, "TU IN AM A THAT?" ti indawnna hi a nih. 

India rama Hmâr hâi ei umkhâwmna bîk deu state hai chu: Manipur, Assam, Tripura le Mizoram hai hi a nih. Hi state pali hai lai hin Mizorama hmâr mi chêng hai chun Hmâr ṭawng nêkin Lushai/Duhlien ṭawng an hmang nasa lem a hriet a ni bawk. Kum 2011 intiempui dungzuia Hmâr hai bubitna state haia Hmâr ṭawng hmangtu zât chu hieng ang hi a nih: Manipur - 48,375, Assam-29268, Mizoram-18587, Meghalaya - 1700. (Source: wikipedia). Hi hai po belkhâwm chun Hmâr ṭawng hmang hi mi 97930 ei um ti na a nih. Ei tam naw hle!

India ram hi mingo haiin kum 200 vel deu thaw an mi awpa. Chu ruol chun Kristienna khawm an hung phur lût sa pei a. Eini hnam chawm hai khawma chanchin ṭha chu mingo missionary hai a inthawk ei lo dawng ve a, lawm a um hle. Hnam ropui le hnam var anni leiin an nghawng a naa, ei pi le puhai khawm khan an lo inza in an ngaisang hle nîng a tih. Hrênpereng anthawk kawrchung inthuom ei pakâi a. Kristienna le inruolin ei nunphung khawm tamtak thlâk danglam a ni nghâl bawk. A tâwi zâwngin, chu hung fe pei chun sâppui nun ngaisângna tuipuiin a mi chîm a. Chu chun ei hnam zierâng ah nghawng nasatakin a nei  ni'n an lang. 

Ei ram ei en a, sikul a tam lem chu sâp ṭawng inchûkna a ni tah. Hmar ṭawng hlang hlak inchûkna (Hmar Medium) sikul chu hmu ding a vâng ta hle. Naupang chu an chintêt a inthawkin sikul (English Medium) ah ei inkai tir a. Chutaka ei nuom tak chu sâp ṭawng thiem sien, ti hi a ni deu tak. Naupangin sap ṭawng a hung hmang thei ṭan a, thil dâm a hung hril thei lem hin chu nu le pa ṭhenkhat lem chun a lawmna'n âr an that hiel hlak a ni âwm. Chuong ang lawma sâp ṭawng ngaisângna nun nei hnam ei nih. Sâp ṭawng hi ei inchûk ding a nih. Khawvêla ṭawng hmang tlânglâwn pâwl tak a ni bawk leiin thiem khawm chu a ṭha hrim a nih. Ka dem nawh. A ṭha taluo! Amiruokchu, ei nauhai sâp ṭawng thiem ei nuom taluo luot lei hin ei bâw suol deu niin an lang tah. 

Tulai naupang tamtak chun sikula sâp ṭawng an hmang bâk ah; Television, Computer le Mobile phone (Hmâr ṭawnga an hming ziek dân ding ka hrietnaw leiin hieng hin ka ziek lem el a nih) a inthawka an ennuom zawng thilhai a inthawk awlsam takin sâp ṭawng an inchûk mêk bawk. An en ngun leiin an naa a lût râwn a, lotheiloin sâp ṭawng chu an hung hrieta. An hung hmang zui pei ta bawk. Hi kawnga khawm hin nu le pa hin mawphurna lientak ei nei a nih. Sûngkuo ṭhenkhat lem chu an nauhai sâp ṭawng thiem an nuom luot leia nauhai le insûnga sâp ṭawnga inbie hlak ei um nuk tah. Naupang chîte in sâp awphawi indik zata a nuom nuom a hril thei chun nu le pa ei lâwm a. Mi danghai khawmin "I naupa/naunu chu sâp ṭawng a va thiem de e", an ti lem chun khawmuol hmu rak loin ei innui vur vur el hlak chu a nih. Insûnga sâp ṭawng inbieknaa hmang thei hai chu sûngkuo changkângna anga ngai pâwl khawm ei um pei tah. Nauhaiin sâp ṭawng an thiemna dinga hma ei lâk nasat ang  hin an piengpui ṭawng mâwi tak hi an thiemsa theina dingin ṭhang hang la nâwk sau inla chu lâwm a va kim zuol awm deh! Sâp ṭawng chau thiema mâni hnam ṭawng tiem le ziekna kawnga thiem si lo chu thiemna khingbai a ni ti hi ei hriet thar nuom a um hle. 

Ei hming sak dân hai khawm hi ngaituoum tak chu a ni tah. Ei nu le pahai dâwntâwi lei khan Bible a Pathien mihai le sâp hming inlâr le nal tak tak el hai nau hming an mi lo inputtir a. Tu hin chu sikul le Pathienni sikul hminglamna bu ah sâp hming a bit zo tah. Ei thlânmuol hai khawm sâp thlânmuol ang el in sâp hming hmu ding a tam ta hle. Ni e, "ei nauhai hming chu ei nuom dân dânin sak ei ta, zalênna ei nei annawm", khawm ei ti el thei. Amiruokchu, hnam invawina lungril le hnam hmâkhuo ngâina nei mî ei ni chun Hmâr hming hlang hlak hming sak hi ei insukhmu thar a ṭul takzet a nih. Hming sak dân thua mi ṭhenkhatin ei ṭawng hi ṭawng dang hmang haiin an lam thiem naw ti a suonlam siem ei um nuol hlak bawk. Andik na chin a um sien khawm suonlam a tling zo tak tak nawh. Ei hnam zierâng le nina inhmang thei ding ang hiel khawpa ei ni nêka hnam changkâng le hmasâwn lem hai hmâkhuo ei va ngai hi chu thil ṭha nekin a ṭhanaw tieng nghawng a nei lem tlatin an lang. Greek hai hming hi chuonga lam inhawi taluo a ni tâwl nawh.  Russia, Turkey le hnam dang hai hming khawm hi lam intak tak tak a um ve. Tuta Euro 2020 inkhel fê meka rambung hminga inkhelthiem thlang suok hai hming khawm hi lo en hman ro. An hnam zie kha an hminga khan a bet tlat lem a nih. Eini khawm chuong ang lungril chu put thar seng thei inla nuom a um hle. 

To rawh! hril nuom ka la nei ta rawp el. Ṭhang thar haiin social media khawvêl abîktakin facebook le Instagrama hming ei ziek nuom dân hai khawm hin a nih nunze det ei neinaw zie le ei depde zie hriltu chu. Ei hnam kalphunga chun nunghakin pasal a va nei chun a pasal hnam hming kha vawilekhatin a put nghâl  hlak. Amiruokchu, facebooka ka mit suk kham em em hlak tu ṭhenkhat chu an insiengna pahnam hming le an pasal hai hnam hming an ziekkawp duot hlak hi a nih. Entirna dingin, Lungṭau nunghâk Siemmâwi in Khawbung pasal a va nei a, a facebook hminga chun 'Siemmawi Lungṭau Khawbung' tiin a hming a hung ziek ta dai el. Chuong ang bawkin, Chawngpui Varte Biete. Muongi Changsan Ruolngul, Thienghlim Ṭhiek Joute, le a dang dang hril ding tam tak a um. 'Facebook mei mei' tiin ei ngaitha a ni el thei. Hieng anga ei sunzawm pei a ni chu ṭhang tam a liem pha chu ṭhang thar haiin ei ziek dân pângngai rêng sawn an ta, la hung sunzawm pei an tih ti inlau um tak a nih. 

Ama, Pu Lalkhum Keivom in, "Hnam  dang dân ṭha hai la vêng ei ta" tiin hla ropuitak a lo siema. Amiruokchu tulaia ei chêtzie hai hi chu Pu Lalkhum in "Hnam dang dân ṭha" a ti hai laia hluo lût thei chi a ni ring a um nawh. Ei hnam tadinga hripui ṭibaium tak pakhat a ni tlat leiin...

Ṭawng a hring zingna dinga pawimawi em em pakhat chu hmang el niloin lekhabua ziek nei tam hi a nih. Hmar hai hin lekhabu ngainatna ei tlasam hle ti chu ziektu tamtak lo beidawngna a ni rawp hlak. Lekhabu thar hawngna hunsera nekin ramdanga inthawk thuomhnaw hlui hung lût (second hand) hawngna hmun ah mipui an tam lem hlak an ti chu. Indik hle dingin ring a um. Kumkhata hin lekhabu thar pakhat a suok naw chang khawm ei nei zeu zeu hlak a nih. Kumtina lekhabu suok ei nei thei sun chu Kohranin hrilfiebu le kum thupui bu a siem hai hi a ni el âwm. Thlasiet a um hle! Asanchu lekhaziektuhai inrimna khan ngaihlut a hlaw naw a, lungrila hrietna var khâwlkhâwm nêkin phîngpuia khâwlkhâwm ding le, sil le bil a chuong a liema ngaihlu lem hnam ei ni tlat annâwm. Ei unau Duhlien ṭawng hmang hai chun lekhabu hi an sut tlut tlut a, lekhabu ṭha tak tak le ṭha lêm lo khawm kumtin an suk suok hmu ding a um hlak. Lekhabu an ziek el bâka khawvêl ngaia lekhabû ṭha hai an ṭawng ngeiin an inlet hlak a. An ṭawng humhalna sin ropuitak an thaw chu a ni zing el. Hieng ang chîng dân ṭha dâm hi en tawn thei inla nuom a um ngawt el. 

Tiemtu dittak, Hmâr hnam i hmangaina le invawina leiin hnam ta dingin thil ropuitak i thaw thei kher naw el thei.  Ei ram anga ei hril rawp hlak Tipaimukh biel hmasawnna dingin lampui ṭha le inchuknain hai ṭhatakin i siem thei naw a ni khawmin; i insûnga ṭawng ngainatna hartharna tlung thar sien, i nau le te le tû le te hai, suon hung thar pei hai khawma an zâwm thei dingin hnam nunzie i lo tû nghet a ni chun hnam hmâkhuo ngaituhai lai i hming hril rîk rawp ni hlak a tih.

A tawp taka chun, sâp ṭawng hi thiemnaw ding le ngaisak naw ding ei ti naw a. Ei inchukthiem tum ding a nih. Kei ngei khawm hi sap ṭawng ka thiem naw leiin thiemtaka hmangtu le ziektu hai hi kan hnar thei hle. Anni ang ni ka nuom ve a, ngaisangna rûk tak khawm ka nei rawp hlak. Kei ka ang hi mi tam tak ei um ve ngei ka ring. Amiruokchu, mî in a piengpui nû ṭawng thiem tum si loa sâp ṭawng chau a thiem hlur a ni chun ama le a thlahai chu mi lungsietum tak a nih. Chu mî chu a hnam ṭawng thattu hai laia tiem ve ni ngei a tih. Chuleiin, hieng anga ei fe zing a, kum tamtak liem hnunga ei ṭawngin khawvel rama hin hmun chîte bêk khawm a chang ta naw a ni chun; ṭhangthar haiin, tu suksuol am a ni a? Ei ṭawng hi, TU IN AM A THAT A? la hung ti ngei an tih. An hung suizui pei chun, 'ama le ama inthat' a ni ti la hung hmu suok ngei bawk an ta. Tûkhawma thiem min chang tir naw ni hai.

Hmâr ṭawng hmangtu hai chu Hmâr hai ei ni a. Ei ṭawng ei ngaihlu naw chun; khuongbai tienami anga mâni hnam ṭawng that a vûiliem tu ei ni zing ding a nih. Khuongbai chun a taksa bunghai chu hlutsak thei loin a hmatiemin a fâk peia, a tâwp taka chun a lû a beng thawia an ti ang el kha ei ni ding a nih. Mâni inthat (suicide) chu khawtlâng khawmin ei inthiem ngai naw a ni kha!

#Riekmaw Cabin

14th June 2021